در دنیای امروز، نوجوانان با چالشهای بیسابقهای روبرو هستند. با پیشرفت تکنولوژی و افزایش دسترسی به اطلاعات، نسل جدید بهطور فزایندهای در دنیای مجازی غرق شده و از دنیای واقعی فاصله میگیرد. این پدیده نه تنها بر روی تعاملات اجتماعی تأثیر گذاشته، بلکه مسئولیتپذیری آنان را نیز تحتالشعاع قرار داده است. بسیاری از نوجوانان به جای اینکه با چالشها و مشکلات خود روبرو شوند، ترجیح میدهند در دنیای مجازی پناه ببرند و از مسئولیتهای واقعی خود فرار کنند. این نگرش نه تنها بر روحیه و اعتماد به نفس آنان تأثیر منفی میگذارد، بلکه میتواند به بروز بحرانهای جدی در زندگی فردی و اجتماعی منجر شود.
اما چه عواملی باعث این فرار از مسئولیت شده و چگونه میتوانیم این روند را متوقف کنیم؟
از منظر روانشناختی، چه عواملی ممکن است باعث مسئولیتگریزی در نوجوانان شود؟
♦ اگر یک نوجوان در کودکی مسئولیتی به او واگذار نشود و تجربهای درباره انجام کارها و وظایف محولشده نداشته باشد، زمانی که از او خواسته شود وظیفهای ساده را به عهده بگیرد، نمیداند چگونه باید آن را انجام دهد و از مسئولیت فرار میکند. بنابراین، اولین و مهمترین عامل مسئولیتگریزی نوجوانان و جوانان، عدم آموزش والدین و عدم واگذاری مسئولیت در دوران کودکی است.
♦ عامل روانشناختی دیگر که میتواند باعث مسئولیتگریزی نوجوانان و بزرگسالان شود، کمبود اعتماد به نفس است. این مهارت هم در کودکی و در خانواده شکل میگیرد. اعتماد به نفس یکی از مهمترین عوامل برای پذیرش مسئولیتهای فردی و اجتماعی است. نوجوانی که به تواناییهای خود پی برده و به قابلیتهای خویش متکی باشد، به آسانی مسئولیتهای زندگی فردی و اجتماعی را میپذیرد.
♦ اگر والدین با دادن مسئولیتهای کوچک در کودکی، اعتماد به نفس را در فرزندشان شکل ندهند و تقویت نکنند، نوجوان به دلیل احساس ناتوانی از زیر بار مسئولیتهای آینده شانه خالی میکند.
♦ کمبود جرأتمندی نیز میتواند یکی دیگر از عوامل شخصیتی و روانشناختی مسئولیتگریزی باشد که به مهارت اعتماد به نفس مرتبط است. برای مثال، نوجوانی که به دلیل شیوههای فرزندپروری نادرست اعتماد به نفس کمی دارد، دائماً نگران و مضطرب است و میترسد که از عهده انجام وظایف و مسئولیتهایش برنیاید. به همین دلیل، به دلیل ترس از شکست، جرأت قبول مسئولیتهای جدید را هم نخواهد داشت.
♦ اضطراب نیز یک عامل روانشناختی مهم در مسئولیتپذیری است، زیرا قبول هر مسئولیت و وظیفهای در سطح خانه، مدرسه، جامعه یا محیط کار، حجمی از اضطراب را به همراه دارد. نوجوانانی که مبتلا به اختلال اضطراب، بهویژه اضطراب اجتماعی هستند، تمام تلاش خود را میکنند که از مسئولیت فرار کنند تا با اضطراب حاصل از آن مواجه نشوند. در نتیجه، به تدریج تبدیل به فردی مسئولیتگریز میشوند.
♦ در نهایت، عامل روانشناختی دیگری که باید به آن اشاره کرد، عدم انگیزه است. داشتن هدف و مقصود، موجب میشود انسان برای کار و تلاش انگیزهای داشته باشد. زمانی که مسیر و مقصد برای فرد روشن نیست، تلاش و کوشش و احساس مسئولیت برای رسیدن به هدف نیز برای او واضح نخواهد بود. بنابراین، داشتن انگیزه برای رشد مسئولیتپذیری اهمیت زیادی دارد.
آیا سبک خاصی وجود دارد که بتواند به بهبود مسئولیتپذیری در نوجوانان کمک کند؟
سبک فرزندپروری مستبدانه: والدینی که با فرزندان خود بهطرز سختگیرانهای رفتار میکنند و انتظار دارند قوانین و مسئولیتها بدون هیچگونه اعتراضی اجرا شوند. در این سبک، سؤال درباره چرایی قوانین بیمعناست و فرزندان بهخاطر ترس از تنبیه یا اجبار، مسئولیتها را انجام میدهند.سبک فرزندپروری سهلگیرانه: این والدین معمولاً در وضع قوانین و اجرای مسئولیتها بهطور جدی عمل نمیکنند. در این سبک، ممکن است گاهی قوانین وجود داشته باشد، اما پیروی از آنها اهمیتی ندارد. والدین سهلگیر معمولاً پس از بروز مشکل، به فرزندان یادآوری میکنند که چه وظایفی دارند، و فرزندان به این نتیجه میرسند که اگر مسئولیت خود را انجام ندهند، پیامدی نخواهد داشت.
سبک فرزندپروری مراقبت ناکافی (طردگرایانه): این والدین بهطور کلی برای فرزندان خود اهمیتی قائل نیستند و هیچ قانونی یا مسئولیتی برای آنها وضع نمیکنند. تصور غالب این والدین این است که بچهها خودشان بزرگ میشوند. این سبک فرزندپروری غالباً در مادران مبتلا به افسردگی مشاهده میشود و میتواند آسیبهای جدی به فرزندان وارد کند، نه تنها در زمینه مسئولیتپذیری بلکه در تمامی جنبههای روانی و اجتماعی. در این موارد، اولین قدم باید درمان والدین باشد.
سبک فرزندپروری مقتدرانه: این سبک در میانه سبک مستبدانه و سهلگیرانه قرار دارد و بهعنوان سالمترین روش تربیتی شناخته میشود. در این سبک، محدودیت و آزادی در کنار هم وجود دارد و قوانین و مسئولیتها بر اساس اصول و چارچوب خانواده و متناسب با نیازها و سن فرزندان تعیین میشود. در این سبک، رابطه گرم و صمیمی در خانواده حفظ میشود و در عین حال، اقتدار و قاطعیت در برخورد با فرزندان وجود دارد. درخواستهای فرزندان بهسادگی پذیرفته نمیشود و باید مورد بررسی قرار گیرد.
با توجه به توضیحات ارائهشده، مشخص میشود که کدام سبک فرزندپروری در مسئولیتپذیری نوجوان نقش دارد. سبک فرزندپروری مقتدرانه، با احترام به نیازها و خواستههای فرزند، محدودیتها، قوانین و مسئولیتهایی برای او در نظر میگیرد. این قوانین به نوجوان کمک میکند تا مسئولیتهایش را بهراحتی تشخیص دهد و مسیر مستقل شدن و مسئولیتپذیری را به درستی طی کند.
یکی دیگر از پیامدهای مسئولیتگریزی در آینده، عدم پذیرش نقشهای جدید و راحتطلبی است. از نظر جامعهشناختی، پذیرفتن هر نقش انتظارات و مسئولیتهایی را به همراه دارد. افرادی که از زیر بار مسئولیت شانه خالی میکنند، بهطور نادرست به این نتیجه میرسند که زندگی راحتتری خواهند داشت. بنابراین، مسئولیتگریزی بیشتر، به زندگی راحتتر تعبیر میشود. فرد مسئولیتگریز بهتدریج تبدیل به فردی تنبل، سست و بیحوصله میشود که توان انجام هیچ کاری را ندارد.
از طرف دیگر، زمانی که فرد مسئولیتهای کمتری را بپذیرد، ارتباطش با افراد و شبکههای اجتماعی کاهش مییابد و دایره روابط اجتماعیاش کوچکتر میشود. این وضعیت میتواند منجر به انزوا و تنهایی در آینده گردد.
آیا استفاده مفرط از فناوری میتواند به مسئولیتگریزی نوجوانان دامن بزند؟
با این حال، پژوهشها نشان دادهاند که استفاده افراطی از شبکههای اجتماعی میتواند به گریز از مسئولیت منجر شود. درصورتیکه نوجوانان بهطور مکرر و بدون نظارت از این فضاها استفاده کنند، ممکن است تحت تأثیر محیطهای تربیتی جدید قرار بگیرند و از مسئولیتهای اجتماعی خود شانه خالی کنند.
تکنیکی برای کمک به نوجوانان در پذیرش مسئولیتهایشان پیشنهاد دارید؟
نوجوانان را در کارهای خانه مشارکت دهید: مسئولیتپذیری باید از خانه شروع شود. کارهای خانه میتوانند فرصتهای مناسبی برای آموزش مسئولیت باشند، چراکه این کارها تحت نظارت والدین انجام میشود و خطری برای فرزندان ندارد. از تحقیر و انتقاد خودداری کنید و با لبخند، فرزندتان را به کمک دعوت کنید.
دستور ندهید: از دستور دادن و داد زدن پرهیز کنید. لحن شما در ارائه مسئولیتها میتواند بر تمایل کودک به همکاری تأثیر بگذارد. بهجای دستور، از او بپرسید که در شرایط فعلی چه کاری باید انجام دهد و او را تشویق کنید تا آن کار را به درستی انجام دهد.
تشویق و تحسین کنید: تحسین کردن فرزند به او میآموزد که تلاشهایش مهم و قابل قدردانی است. هرگز تحسین را با پاداش اشتباه نگیرید. بهتر است تحسینهای کلامی و سریع داشته باشید، زیرا این روش باعث ثبت رفتارهای خوب در ذهن کودک میشود.
از مسئولیتهای مورد علاقه شروع کنید: اگر فرزندتان بیمسئولیت است، ابتدا مسئولیتهایی را که به آنها علاقه دارد، به او بدهید. اجازه دهید فرزندتان مسئولیتی را که دوست دارد انتخاب کند تا احساس موفقیت و ارزشمندی کند. ابتدا از او سوال کنید که دوست دارد چه مسئولیتی را در خانه قبول کند یا یک لیست تهیه کنید و به او حق انتخاب دهید که یک یا دو مسئولیت را خودش انتخاب کند. چون هدف ما این نیست که فرزندمان آن کار را انجام بدهد، هدف این است مسئولیت پذیری را یاد بگیرد، پس روی یک مسئولیت مشخص، حساسیت یا پافشاری نداشته باشید.
فرزندتان را به کمک به دیگران تشویق کنید: این کار نه تنها به افزایش مسئولیتپذیری اجتماعی کمک میکند، بلکه اعتماد به نفس او را نیز تقویت مینماید. اجازه بدهید در فعالیتهای اجتماعی مشارکت کند. نکته اینجاست که وقتی بچهها وقت و انرژی خودشان را به چیزی فراتر از خودشان اختصاص میدهند، برای اطرافیانشان ارزش بیشتری قائل خواهند شد. انجام این فعالیتهای اجتماعی خجالتی بودن را کاهش و موجب افزایش جرأتمندی فرزندان میشود.
راههای مسئولیت گریزی فرزندان را هوشمندانه مسدود کنید: گاهی اوقات فرزندان بهانههای مختلفی برای شانه خالی کردن از مسئولیت میسازند. برای مثال میگویند: «بلد نیستم انجامش بدهم». در چنین مواقعی، برای از بین بردن بهانه کودکان باید هوشمندانه رفتار کرد. به این صورت که مسئولیتهای فردی را با نشان دادن راههای انجام یک وظیفه به فرزندتان آموزش دهید. این کار را تا زمانی ادامه دهید که او انجام آنها را یاد بگیرد.
اجازه دهید فرزندان پیامدهای بیمسئولیتی را تجربه کند: اجازه دهید فرزندان عواقب بیمسئولیتی خود را تجربه کنند، اما هرگز به آنها برچسب «بیمسئولیت» نزنید. در عوض، مهارتهای لازم برای مسئولیتپذیری را به آنها آموزش دهید و فرصت دهید تا کارهای خود را اصلاح کنند. زمانی که یک وظیفه را به کودک میسپارید به او گوشزد کنید که در صورت انجام دادن آن کار با چه عواقبی روبرو خواهد شد. به فرزندتان بازخورد مکرر، واضح و ملموس در مورد تلاشهایش ارائه دهید. دقیقا به او بگویید که کدام مورد خوب بوده یا کدام یک نیاز به کار بیشتری دارد. سپس به او فرصت دهید تا آن را اصلاح کند.
اگر عواقب انجام ندادن یک مسئولیت، خشن یا خطرناک نیست، اجازه دهید فرزندتان، با آنها، روبهرو شود. به طور مثال، اگر هر روز صبح مسئولیت گذاشتن تکالیفش در کولهپشتی را بر عهده دارد و این کار را انجام نمیدهد، اجازه دهید آن روز را بدون تکلیف به مدرسه برود. ممکن ناراحت یا عصبانی شود و مورد تنبیه معلم قرار گیرد، اما این موضوع در آینده تکرار نخواهد شد. والدین میترسند که اجازه بدهند فرزندشان رنج بکشد، غمگین یا عصبانی شود، اما اگر همیشه مشکلات بچهها را حل کنید، آنها یاد نمیگیرند که وقتی بزرگ شدند مسئولیت پذیر باشند.
در نهایت، والدین باید بهخاطر داشته باشند که آموزش مسئولیتپذیری در محیط مدرسه نیز مهم است. معلمان و مربیان میتوانند بسیاری از این راهکارها را در محیط آموزشی بهکار گیرند و به مسئولیتپذیری اجتماعی کودکان و نوجوانان کمک کنند.
#مهارت_ارتباطی
#کارگاه
# روزنگار مشق شب:
#روزنگار #تقویم #تقویم مشق شب #رویدادتاریخی #رویدادمذهبی #رویدادملی #ولادت #وفات
#دوازدهم_مرداد