ارتباط مؤثر رابطهای است كه در آن شخص به گونهای عمل میكند كه در آن علاوه بر اينكه خودش به خواستههايش میرسد، افراد مقابل نيز احساس رضايت دارند. يكی از مهارتهای ارتباط مؤثر، جرأت ورزی است. افرادی كه از مهارت جرأت ورزی (حد وسط برخورد منفعلانه و پرخاشگری) بی بهرهاند، نمیتوانند از خودشان دفاع نمايند؛ لذاست كه غالباً در برخورد با ديگران منفعل، پشيمان و ترسو بوده و به جای اهميّت به نيازها و خواستهای خود، از خواستهها و نظر ديگران تبعيّت میكنند.جرأت ورزی مهارتی است در راه خودكارآمدی و خودكنترلی در افراد كه اعتماد به نفس و عزّت نفس آنها را تقويت میكند. اين مهارت كه جزو مهارت های مقابله با خشم و همچنين بهترين روش ارتباط رضايتبخش با ديگران است، بسان ساير مهارتهای ارتباطی نيازمند دانش، تدبير، مذاكره و انعطاف پذيری است. در اين مقاله ضمن طرح موضوعاتی پيرامون جرأت ورزی به بخشی از راههای تقويت ارتباط جرأت مندانه پرداخته میشود.
تعريف جرأت ورزی :
جرأت ورزی، يعنی دفاع از حقوق خود و بيان افكار و احساسات خويش كه به شيوه مستقيم، صادقانه و مناسب انجام شود. افراد جرأتورز برای خود و ديگران احترام قائل هستند. آنان منفعل نيستند و ضمن اين كه به خواستهها و نيازهای ديگران احترام میگذارند، اجازه نمیدهند ديگران از آنها سوء استفاده كنند و به شيوه قاهرانه با آنان ارتباط برقرار كنند.
توجه داشته باشید كه جرأتورزی و پرخاشگری از یكدیگر متمايزند. پرخاشگر بودن به معنی دفاع از حقوق خود به شيوهای خصمانه است كه فرد سعی میكند نيازها و خواستههای خود را از طريق غالب شدن، توهين و تحقير ديگران برآورده كند كه در اين ميان براي حقوق و خواسته ديگران اهميتی قائل نيست. برای درک بيشتر تفاوت جرأتورزی (حد وسط برخورد منفعلانه و پرخاشگری) با هر يک از رفتار انفعالی و پرخاشگرانه به مثالهای زير دقت نماييد.
1.فردي در صف خريد میخواهد خودش را جلوی شما جا بزند و میگويد: اجازه میدهيد زودتر از شما خريد كنم؟ من عجله دارم.
پاسخ انفعالی: خيلی خوب؛ پاسخ پرخاشگرانه: آهای، میخواهی چه كار كنی، برو آخر صف بايست؛ پاسخ همراه با جرأت ورزی: متأسفم، نمیتوانم، من هم عجله دارم.
2. يكی از همكلاسیها جزوه درسی شما را برای شب امتحان طلب میكند. پاسخ انفعالی: من خودم نياز دارم، ولی باشد. پاسخ پرخاشگرانه: خيلی پررو هستی كه شب امتحان چنين تقاضايی میكنی، فراموشش كن. پاسخ همراه با جرأت ورزی: خوشحال میشدم به شما كمک كنم، از قبل برای مطالعه شب امتحانی برنامه ريزی كردهام. ای كاش زودتر میگفتيد.
انواع رفتار جرأتمندانه:
رفتار جرأتمندانه طبقهبندیهای فراوانی شده است، برخی ابراز وجود در رفتار جرأتمندانه را دارای چهار مؤلفه میدانند و برخی نيز به طور كلی رفتار های جرأتمندانه را به سه گروه كلی تقسيم مینمايند:
1.بيان جرأتمندانه احساسات مثبت و منفی
2.رد جرأتمندانه خواسته های نابجای ديگران و مقاومت در برابر آنها
3. در خواستهای جرأتمندانه از ديگران.
هدفهای جرأتورزی در مهارت جرأتورزی هدف، تغيير در خود فرد است نه تغيير در ديگران تا بتواند نيازها، احساسات و افكار خود را ابراز كرده و از آسيبهای احتمالیدر امان بماند. بدين معنا كه گاه ممكن است فرد عليرغم استفاده از رفتارهای جرأتمندانه به خواسته خود نرسد، ولی از اين كه جواب منفی داده شود، نااميد نشه و درخواست جرأتمندانه خود را از شخص ديگری مینمايد تا به حل مشكل دست يابد.
مزايای رفتار جرأتمندانه
1- از مهمترين مزايای جرأتمندی، احساس مثبتی است كه فرد درباره خود دارد. افراد جرأتمند در مقايسه با افراد سازشكار و پرخاشگر درباره خود احساس بهتری دارند. آنها احساس عزت نفس دارند و خود را شريف و عزيز میبينند.
2-مردم افراد جرأتمند را صريح و صادق میدانند و معتقدند چنين افرادی اهل چاپلوسی، تملّق و نفاق نيستند. اين افراد آنچه را میتوانند انجام دهند مطرح میكنند. بنابراين مردم به چنين افراد بيشتر اعتماد میكنند؛ گرچه به ظاهر آن را نشان ندهند.
3-زندگی افراد جرأتمند، معنادار است. اينان به ديگران اجازه میدهند تا مستقل بينديشند و عمل كنند و خود نيز افزون بر در دسترس قرار دادن خواستههايشان، از زورگويی، تحكم، زبونی و ذلت فاصله میگيرند.
پيامدهای منفی نداشتن جرأت
جرأتمند نبودن میتواند مشكلات زير را به وجود آورد:
1- افسردگی، عصبانيت از خود، احساس درماندگی، نااميدی و نداشتن كنترل در زندگی
2-رنجيدگی و عصبانيت از ديگران
3- ناكامی در بسياری از موقعيتهايی كه فرد نمیتواند به خواسته خود برسد
4-انفجار خشم( وقتی خشم به شيوه مناسبی ابراز نشود، روی هم انباشته شده، در مواردی به شكل نامناسب و پرخاشگرانه ابراز مي شود)
5-اضطراب و در پی آن، اجتناب از افراد و موقعيتهايی كه سبب ناراحتی و از ميان رفتن فرصتهای زيادی میشود
6- ضعف در روابط بين فردی و ناتوانی در بيان احساسات مثبت و منفی كه باعث میشود فرد مقابل از احساسات و خواستههای فرد اطلاعی نداشته باشد و نتواند اقدامی در جهت حصول آنها انجام دهد
7-مشكلات جسمانی مانند سردرد، زخم معده، فشار خون بالا و تجربه استرس كه عوارض جسمانی زيادی به همراه دارد
8-رفتار منفعل كه باعث میشود فرد نتواند در برابر ديگران قاطعانه عمل كند
9-تقويت رفتار ديگران كه باعث میشود توقع آنان بيشتر شود و برای به دست آوردن خواستههای خود، اصرار بيشتری داشته باشند.
عوامل دوری از رفتار جرأتمندانه عوامل زير فرد را از رفتار جرأتمندانه دور میكنند:
1-فرد فكر میكند، ديگران او را به سبب كارهايی كه برای آنها میكند، دوست دارند؛ بنابراين اگر مستقل عمل كند ديگران او را دوست نخواهند داشت.
2- فرد در زمينه رضايت، احساسات و راحتي ديگران احساس مسئوليت میكند؛ لذا از اينكه به ديگران « نه » بگويد و آنها را از خود ناراحت سازد، احساس گناه میكند.
3-فرد رفتار جرأتمندانه را با ازخودگذشتگی، ايثار و فداكاری در تناقض میبيند؛ لذا اعتقاد دارد كه اگر از پذيرش درخواست ديگران سر باز زند، آدم بد و خودخواهي تلقی خواهد شد.
4-احساس مهم و باارزش بودن در مواقعی كه درخواستی از او میشود و اعتقاد به اينكه اگر يكبار درخواست ديگران را نپذيرد آنها ديگر او را به شمار نخواهند آورد.
5- چنين افرادی ياد گرفتهاند كه بايد هميشه ديگران را از خود راضی و خوشحال نگهدارند و خوب نيست كه خواستههای خود را بر خواستههای ديگران ترجيح دهند؛ بنابراين اگر كسی چيزی گفت يا كاری كرد كه باعث ناراحتی فرد شد، نبايد چيزی بگويد و اگر اين كار ادامه پيدا كرد بهتر است فقط بكوشد از او فاصله بگيرد. چنين افرادي وقتي كاري را انجام ميدهند كه به آن تمايلی ندارند، احساس بدی درباره خود يافته، از فرد مقابل رنجيده میشوند و بی ميلی خود را به طور ناخواسته و به شكل غير كلامی( سكوت، اخم كردن، دير حاضر شدن و انجام كارها به شكل سرسری و بدون دقت لازم) نشان میدهند.
راهكارهايی برای ابراز جرأت مندی
براي عينیتر كردن كاربرد اين راهكارها، فرض كنيد يكی از دوستانتان، شما را امشب به جشن تولد دعوت كرده درحالیكه شما اصلاً ديگر ميهمانان و مكانی را كه بايد بدانجا برويد، نمیشناسيد. در اين صورت شايسته است از روش های جرأتمندانهای كه در ادامه بدان اشاره خواهد شد، استفاده نماييد.
1- « نه » گفتن روشهای متعدّدی برای ابراز جرأتمندانه « نه » وجود دارد كه برخی از آنها عبارتند از:
الف) صرفاً گفتن« نه » نظير: « نه » يا « نه متشكرم ».
ب) گفتن« نه » همراه با توضيح نظير : « نه متشكرم، من شبها از خانه بيرون نمیروم».
2- تغيير دادن موضوع : در اين روش سعی بر آن است كه موضوع صحبت عوض گردد. فردا امتحان داريم؟ راستی فيلم ديشب را ديدی؟
3- دليل آوردن روحيهام با اينجور ميهمانیها سازگاری ندارد و ضعيف میشود. رفتن به جايی را كه نمیشناسم، اصلاً درست نمیدانم.
4- ايجاد احساس شخصيت مهمتر در طرف مقابل از شما انتظار نداشتم چنين پيشنهادی به من بدهی! من روی شما يکجور ديگر فكر میكردم!
5- ارائه پيشنهادی بهتر حاضرم با شما به تئاتر، سينما و يا منزل شما بيايم ولی به ميهمانی در جايی كه ساير ميهمانها را نمیشناسم نمیآيم.
6- نشان دادن شأن بالای خانوادگی خود در خانواده ما رسم نيست كه در اينجور ميهمانیها شركت كنيم. اگر اين موضوع را در خانواده خود مطرح كنم، خيلی متعجب میشوند.
7- بيان موضوع در قالب شوخی من هنوز بچهام، هنوز به اندازه كافی برای ميهمانی شبانه بزرگ نشدهام.
8- پافشاری و اصرار در رد درخواست ديگر حرفش را نزن، من اهلش نيستم و به هيچ وجه نخواهم آمد.
9- دور شدن از موقعيت: در مواقعی كه فرد بيش از حد اصرار میورزد.
10- ابراز همدلی شايد دلت میخواست كه من در جشن تولدت باشم، اين موضوع را میفهمم ولی متأسفانه من اهل شركت در اينجور مراسم نيستم.
11- معذرت خواهی با عرض پوزش، اميدوارم مرا ببخشيد كه به هيچ وجه نمیتوانم در ميهمانی شما شركت نمايم.
12- تشكر و قدردانی لطف كرديد كه مرا به ميهمانی خود دعوت نموديد، ولی من دوست ندارم و نمیآيم.
فرهنگ گفتاری
در رفتار جرأتمندانه شايسته است در ابراز مهارت جرأتورزی سعی نماييد، فرهنگ گفتاری خود را به اشكالی كه در زير بدان اشاره خواهد شد، تغيير دهيد.
1- مطمئن شويد كه طرف مقابل از شما چه میخواهد. اگر مطمئن نيستيد، بگوييد: « بايد درباره آن فكر كنم». از اين راه، فرصتی را برای پاسخ دادن مشخص كنيد.
2-اگر مطمئن نيستيد از شما چه چيزی را خواستهاند، توضيح بيشتری بخواهيد.
3-تا جايی كه میتوانيد، پاسخ های كوتاه دهيد و از آوردن دلايل زياد و دادن توضيحات طولانی خودداری كنيد.
4-از عبارتهايی با واژه« من» استفاده نماييد و به جای سرزنش و يا محكوم كردن طرف مقابل، موضوع را طرح نماييد .
5- به جای عبارتهايی نظير« فكر نميكنم بتوانم…»، از واژه « نه» استفاده نماييد.
6- حركتهای غير كلامی خود را با پيامی كه میدهيد، همخوان سازيد.
7- در مواردی كه ناچاريد، امتناع خود را چندبار تكرار نماييد؛ نبايد برای هر بار دليل جديدي بياوريد، بلكه كافی است همان گفته پيشين را تكرار نماييد.
8-اگر با وجود تكرار پاسخ، باز هم طرف مقابل اصرار میورزد، بايد سكوت كرد و يا اينكه موضوع بحث را عوض كرد.
نكات پايانی
به ياد داشته باشيد كه رفتار جرأتمندانه ضرورتاً شما را در راه رسيدن به اهدافتان موفّق نمیسازد.
– توجه داشته باشيد كه ديگران نيز حق دارند جرأتمندانه عمل كرده و با خواستههای شما مخالفت نموده و احساسات و عقايد خود را بيان كنند.
– هر چند رفتار جرأتمندانه معمولاً نتايج مثبتي در پی دارد، اما برخی افراد در برابر آن واكنش منفی نشان میدهند؛ لذا در هر موقعيتی، پيش از تصميم به انجام يک رفتار جرأتمندانه، ابتدا بايد پيامدهای آن را در نظر گرفت.
#مهارت_ارتباطی
#کارگاه